Kuruluşu –genel kabule göre– İmâm Ebû Hanîfe’yle başlatılan ve ondan yaklaşık iki asır sonra İmâm Mâtürîdî tarafından geliştirilerek sistemli bir yapıya kavuşan Mâtürîdîlik, tarihî süreçte dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşayan topluluklara ulaşmayı ve varlığını günümüze değin sürdürmeyi başarmış itikadî bir ekoldür. Bu Hanefî-Matürîdî düşünce ekolünün temel hedefi akla ve sağduyuya ters düşmeyen, tüm insanlığı kuşatacak evrensel bir din anlayışı ikame etmektir.

Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde düzenlenmesi planlanan sempozyum, “Hanefî-Mâtürîdî Mirasta Birlikte Yaşama Kültürü” teması etrafında farklı inanç, mezhep, yorum, düşünce ekolü ve toplumsal aidiyetlerin bir arada yaşamasını inceleyecektir. Mâtürîdî miras, İmam Mâtürîdî’nin düşüncesi ve sonraki yorumlarıyla birlikte; Ebû Hanîfe, Hanefî fıkhı ve Hanefî-Mâtürîdî geleneğin tarihsel tecrübeleriyle ilişkisi gözetilerek ele alınacaktır. İnanç, hukuk ve toplumsal hayatın yanı sıra kıraat, tasavvuf ve felsefedeki farklılık ve meşruiyet tartışmaları da birlikte yaşama kültürüyle ilişkileri bakımından değerlendirilecektir.

Etkinlik, tarihsel kaynaklara dayanan çalışmalarla güncel ve karşılaştırmalı araştırmaları buluşturmayı; birlikte yaşamanın imkânlarını, sınırlarını ve gerilimlerini bilimsel olarak tartışmayı amaçlamaktadır. Hakem değerlendirmesiyle seçilen bildiriler ve müzakereler üzerinden kalıcı bir yayın hazırlanacaktır. İki günlük programda altı bilimsel oturum ve yaklaşık otuz sunum planlanmaktadır.

Konu alanları

1. Hanefî-Mâtürîdî Düşüncede Birlikte Yaşamanın Teorik ve Ahlakî Temelleri

• Hanefî-Mâtürîdî düşüncede insan, toplum ve farklılık
• İman anlayışı ve toplumsal aidiyet
• Ehl-i kıble anlayışının birlikte yaşama kültürüne etkisi
• İman-amel ayrımı ve toplumsal kapsayıcılık
• İnsan onuru, sorumluluk ve ahlak
• Hakikat iddiası ile farklılığın kabulü arasındaki ilişki
• İhtilaf, çoğulluk ve toplumsal düzen
• Tekfirin sınırlandırılması ve toplumsal barış
• Dinî farklılıkların meşruiyet sınırları
• Hanefî-Mâtürîdî gelenekte insaf, hikmet ve tahammül

2. Ebû Hanîfe ve Erken Hanefî Gelenekte Birlikte Yaşama Düşüncesi

• Ebû Hanîfe’de iman-amel ilişkisi
• Günahkâr Müslümanın dinî ve toplumsal konumu
• Erken Hanefî gelenekte tekfir karşıtı yaklaşım
• Ebû Hanîfe’nin farklı dinî ve siyasî gruplarla ilişkisi
• Erken Hanefî çevrelerde ihtilaf ahlakı
• Rey geleneği, çoğulluk ve hukukî esneklik
• Hanefîliğin şehir ve ticaret toplumlarında gelişmesi
• Çok dinli ve çok kültürlü şehir hayatının Hanefî düşünceye etkileri
• Erken Hanefîlikte dinî farklılıkların yönetimi

3. İmam Mâtürîdî’de İnsan, Akıl, Hidayet ve Diyalog

• Mâtürîdî’de insan tasavvuru ve insan onuru
• Akıl-vahiy dengesi ve birlikte yaşama
• İman, küfür ve insanın sorumluluğu
• Kitâbü’t-Tevhîd’de farklı din ve düşünce mensupları
• Te’vîlâtü’l-Kur’ân’da Ehl-i Kitap
• Mâtürîdî’nin farklı görüşlerle tartışma yöntemi
• Delil, muhakeme ve ikna
• Zorlama, irade ve dinî sorumluluk
• Akıl, nazar ve farklı düşüncelerin muhatap alınması
• Mâtürîdî düşüncede dinî ve fikrî çoğulluğun sınırları

4. Mezhep İçi ve Mezhepler Arası Birlikte Yaşama ve İhtilaf Kültürü

• Hanefî-Mâtürîdî gelenekte ihtilaf adabı
• Hanefîler ve Eş‘arîler arasındaki ilmî ilişkiler
• Hanefîliğin Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî geleneklerle etkileşimi
• Mâtürîdîlik ve Mu‘tezile arasındaki tartışma ve etkileşim
• Sünnî-Şiî ilişkilerinin Hanefî-Mâtürîdî kaynaklardaki görünümü
• Mezhebî farklılık ile toplumsal birlik ilişkisi
• Fırka-i nâciye söyleminin farklı yorumları
• Mezhebî aidiyet ve ilmî çoğulluk
• Mezhepler arası geçişkenlik ve karşılıklı etkileşim
• Mezhebî rekabetin ilim ve toplum hayatına etkileri

5. Hanefî Fıkhında Dinî Çoğulluk ve Birlikte Yaşama Hukuku

• Hanefî hukuk düşüncesinde Müslim-gayrimüslim ilişkileri
• Zimmî ve müste’menlerin hukukî statüsü
• Can, mal, din ve ibadet güvenliği
• Mabetlerin hukukî statüsü
• Dinî semboller ve kamusal görünürlük
• Müslim-gayrimüslim ticaret ve ekonomik ilişkileri
• Komşuluk ve gündelik hayat ilişkileri
• Din farklılığının aile hukukuna etkileri
• Ceza hukukunda dinî statü farklılıkları
• Din değiştirme meselesi ve toplumsal düzen
• Örf, maslahat ve hukukî çoğulluk
• Hanefî fıkhının çok dinli toplumları düzenleme kapasitesi

6. Tarihsel Tecrübelerde Hanefî-Mâtürîdî Birlikte Yaşama Kültürü

• Mâverâünnehir’de çok dinli ve çok kültürlü toplum
• Türkistan şehirlerinde Hanefî-Mâtürîdî sosyal hayat
• Selçuklu döneminde mezhebî ve dinî çeşitlilik
• Osmanlı toplumunda Hanefî-Mâtürîdî miras
• Osmanlı’da gayrimüslim cemaatler
• Millet sistemi ve birlikte yaşama
• Osmanlı fetva literatüründe gayrimüslimler
• Osmanlı şehirlerinde Müslim-gayrimüslim gündelik hayatı
• Balkanlarda Hanefî-Mâtürîdî miras ve dinî çoğulluk
• Kafkasya ve Orta Asya tecrübeleri
• Hint alt kıtasında Hanefî-Mâtürîdî gelenek ve dinî çoğulluk
• Tarihsel tecrübelerde birlikte yaşamanın başarıları ve sınırları

7. Türk-İslam Dünyasında Tasavvuf, Yesevîlik ve Toplumsal Birlik

• Hanefî-Mâtürîdî gelenekte tasavvufun yeri
• Hanefî-Mâtürîdî-sûfî etkileşimi
• Yesevîlik ve Türk-İslam toplumlarında birlikte yaşama
• Tekke-medrese ilişkileri
• Tasavvufî yapıların toplumsal dayanışmadaki rolü
• Tarikatların farklı etnik ve kültürel topluluklar arasındaki işlevi
• Sûfî ahlakında hoşgörü, hizmet ve insan anlayışı
• Anadolu ve Balkanlarda tasavvuf ve toplumsal bütünleşme
• Orta Asya’da tasavvuf ve dinî kimlik
• Güney Asya’da Hanefîlik, tasavvuf ve çoğulluk
• Tasavvufun toplumsal barış imkânları ve sınırları

8. Coğrafyalar ve Kültürler Arasında Hanefî-Mâtürîdî Birlikte Yaşama Tecrübeleri

• Mâverâünnehir ve Türkistan tecrübesi
• Anadolu ve Osmanlı coğrafyası
• Balkanlar
• Kafkasya
• Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan
• Afganistan
• Hindistan
• Pakistan ve Bangladeş
• Deoband geleneği
• Nedvetü’l-Ulemâ
• Farklı coğrafyalarda mezhep, tarikat ve toplum ilişkileri
• Yerel kültürlerle Hanefî-Mâtürîdî geleneğin etkileşimi
• Göç, ticaret ve ilmî dolaşımın birlikte yaşama kültürüne etkisi

9. Din Eğitimi, İlmî Gelenek ve Birlikte Yaşama Kültürünün Aktarımı

• Hanefî-Mâtürîdî medrese geleneğinde ihtilaf eğitimi
• Mezhep adabı ve ilmî müzakere kültürü
• Din eğitiminde farklı mezhep ve düşüncelerin öğretimi
• Ulema ağlarının kültürler arası etkileşimdeki rolü
• Medrese, cami ve tekkenin toplumsal bütünleşmedeki işlevleri
• Dinî bilginin kuşaklar arası aktarımı
• Modern din eğitiminde Hanefî-Mâtürîdî miras
• Din eğitimi ve toplumsal barış
• Çoğulcu toplumlarda din öğretimi
• Genç kuşaklara birlikte yaşama kültürünün aktarılması

10. Kur’an, Kıraat ve Yorum Çeşitliliği Bağlamında Çoğulluk

• Hanefî-Mâtürîdî gelenekte yorum farklılıklarının meşruiyeti
• Te’vîl geleneği ve anlam çoğulluğu
• Kıraat farklılıklarının kabulü
• Kıraat-fıkıh ilişkisi
• Kıraat farklılıklarının hüküm ve mana üzerindeki etkileri
• Mâtürîdî tefsirinde yorum çeşitliliği
• Farklı yorumlar karşısında epistemik tevazu
• Türkistan, Osmanlı ve Hint alt kıtasında kıraat gelenekleri
• İcazet, eğitim ve ilmî otorite
• Yorum farklılığından çatışma yerine ilmî çoğulluğa

11. Felsefe, Hikmet ve Epistemik Çoğulluk

• Hanefî-Mâtürîdî gelenekte aklın konumu
• Duyular, akıl ve haber bağlamında bilgi
• Farklı bilgi kaynaklarının birlikte değerlendirilmesi
• Mâtürîdî kelâmı ile İslam felsefesi arasındaki ilişkiler
• Felsefî düşünceyle karşılaşma ve etkileşim
• Mantık ve kelâm ilişkisi
• Hikmet kavramı ve farklı düşünce gelenekleri
• Bilgi, hakikat ve yorum farklılığı
• Epistemik çoğulluk ve ilmî tahammül
• Farklı fikrî geleneklerle diyalog imkânları

12. Modern Dünyada Hanefî-Mâtürîdî Miras ve Birlikte Yaşama

• Modern çoğulcu toplumlarda Hanefî-Mâtürîdî miras
• Vatandaşlık ve dinî aidiyet
• Din ve vicdan özgürlüğü tartışmaları
• Seküler yaşam biçimleriyle birlikte yaşama
• Ateizm, deizm ve agnostisizmle karşılaşma
• Farklı hayat tarzları karşısında dinî söylem
• Göç, diaspora ve çok kültürlülük
• Küreselleşme ve dinî kimlik
• Modern devlet, hukuk ve dinî çoğulluk
• Hanefî-Mâtürîdî mirasın toplumsal barışa katkı imkânları

13. Dijital Çağda Dinî Farklılık, Kutuplaşma ve Birlikte Yaşama

• Dijital dinî otoriteler
• Sosyal medyada mezhep dili
• Dijital ortamda tekfir ve ötekileştirme
• Dinî kutuplaşma ve nefret söylemi
• Genç kuşaklarda dinî aidiyet ve kimlik
• Dijital ortamda dinî tartışma ahlakı
• Fetva ve dinî rehberliğin dönüşümü
• Yapay zekâ ve dinî bilgi
• Dijital çağda Hanefî-Mâtürîdî düşüncenin imkânları
• Çevrim içi dinî çoğulluk ve birlikte yaşama kültürü

14. Mukayeseli Perspektiften Birlikte Yaşama Kültürü

• Hanefî-Mâtürîdîlik ve Eş‘arîlikte farklılık ve birlikte yaşama
• Hanefî-Mâtürîdîlik ile Hanbelî/Selefî geleneklerin mukayesesi
• Mâtürîdîlik ve Mu‘tezile’de akıl, irade ve sorumluluk
• Hanefîlik ve Ca‘ferîlikte gayrimüslimlerin hukukî statüsü
• Sünnî ve Şiî geleneklerde mezhebî çoğulluk
• İslam hukuk ekollerinde birlikte yaşama düzenlemeleri
• Klasik fıkıh ile modern vatandaşlık hukukunun mukayesesi
• İslam düşüncesinde çoğulluk ve modern çoğulculuk teorileri
• Hanefî-Mâtürîdî tecrübe ile diğer dinî birlikte yaşama modellerinin karşılaştırılması

15. Günümüz Toplumlarında Birlikte Yaşama: Sorunlar ve Hanefî-Mâtürîdî Mirasın İmkânları

• Dinî ve mezhebî kutuplaşma
• Radikalleşme ve tekfirci din dili
• Etnik ve kültürel farklılıklar
• Göç ve mültecilik
• Dinler arası ilişkiler
• Mezhepler arası ilişkiler
• Toplumsal barış ve uzlaşma
• Çatışma sonrası toplumlarda dinin rolü
• Barış inşasında dinî aktörler
• Hanefî-Mâtürîdî miras ve radikalleşmenin önlenmesi
• Din dili, kamusal alan ve toplumsal bütünleşme
• Birlikte yaşama kültürünün geleceği